Canlı hayvan ve hayvansal  ürünler genellikle çok sayıdaki üreticiden daha az sayıdaki alıcının  eline geçer. Kasaplık hayvan pazarına mal getirilmesi faaliyeti; toplama, depolama, düzenleme, satış ve nakliye hizmetlerinden oluşmaktadır.

Bu hizmetlerin gerçekleşmesi sırasında kasaplık hayvanlar, üreticiden çıktıktan sonra el ve yer değiştirmek, değişik biçim ve kalıplara girmek, suretiyle neticede tüketiciye ulaşır.  Ürünün üreticiden tüketiciye ulaşıncaya kadar izlediği bu yola pazarlama kanalı adı verilmektedir.

Hayvan ve Hayvansal ürünlerde pazarlamaya konu olan başlıca pazarlama kanalları aşağıda özetlenmeye çalışılmıştır.

Köy ve Kasaba Toplayıcıları: Köy ve kasabaları dolaşarak üreticilerden satın olmuş oldukları hayvanları, belirli yerlerde kurulmuş hayvan pazarlarında, celeplere komisyonculara ve hayvan tüccarlarına satmaktadırlar.

Mahalli Simsarlar: Köy toplayıcıları veya hayvan pazarlarından ya kendi adlarına veya komisyoncuları adına hayvan alım ve satımı yapan aracılardır.

Canlı Hayvan Tüccarları: Köy toplayıcıları veya hayvan pazarlarından hayvan satın alan güçlü sermaye yapısına sahip hayvan tüccarlarıdır.

Besiciler: Köyden veya yerel simsarlardan satın aldıkları hayvanları belirli bir süre besiye tabi tutarak, canlı ağırlık kazandırdıktan sonra satmakta veya bu hayvanları et ve et ürünlerine dönüştürerek piyasaya sunan aracılardır.

Komisyoncular: Hayvan borsalarında satış işlemleri daha çok komisyoncular aracılığıyla yapılmaktadır. Üreticiler veya yerel toplayıcılar hayvanları bu pazarlardaki komisyonculara gönderirler. Komisyoncular pazar fiyatlarını çok iyi takip eden ve sermaye yapıları ile zaman zaman  pazar fiyatlarını kontrol altında tutabilen aracılardır.

Toptancı Kasaplar: Üretici, celep, besici veya komisyoncudan almış oldukları hayvanları Et Balık Kurumu kombinaları veya belediye mezbahalarında veya özel sektör kombinalarında kestirerek perakendeci kasaplara satış yapan aracı kesimdir.

Perakendeci Kasaplar: Üretici, celep, besici veya komisyonculardan almış oldukları hayvanları, Et Balık Kurumu Kombinaları ve belediye mezbahalarında kestirebildikleri gibi toptancı kasaplardan da karkas et alarak, perakende olarak tüketicilere satan ve tüketici ile karşı karşıya olan önemli bir aracı kesimdir.

Gövde Et Satış Borsaları: Büyük  tüketim merkezlerinde ticaret borsalarının Canlı Hayvan Şubelerine  bağlı olarak faaliyet gösteren ve Türkiye’nin değişik yerlerindeki kombina ve mezbahalarda kesilen gövde etlerin alıcılarına ulaştırıldığı bir pazarlama kuruluşudur.

Türkiye’de Et Sanayii: Et sanayii konusu ilk defa 1936 yılında toplanan Sanayi Kongresi’nde ele alınmıştır. Bu duruma göre et sanayimizin geçmişinin yeni olduğu söylenebilir.

3780 sayılı Milli Koruma Kanunu’na dayanarak 28.2.1952 tarih ve K/871 sayılı kararname ile Et ve Balık Kurumu kurulmuştur. Kararnamenin 2. maddesiyle kuruma “Et ve balık işlerinin tertip ve tanzimi, ticareti, istihsali, sanayii ve bunlarla ilgili üretim araştırmalarını yapmak” görevi verilmiştir.

1966 yılında İktisadi Devlet Teşekkülü kapsamına alınan kurum, 92/3088 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile özelleştirilmesine karar verilen kuruluşlar arasına dahil edilmiş, Yüksek Planlama Kurulu’nun 22.1.1993 tarih ve 9312 sayılı kararı ile “Et ve Balık Ürünleri A.Ş.” haline getirilmiştir.

Et endüstrisindeki  mevcut gelişmeler, ihracat artışı gibi nedenler özel sektörün de bu sektörde yatırım yapmasını gündeme getirmiş ve 10.6.1982 tarihinde kabul edilen 2678 sayılı kanunla özel sektöre de et kombinası kurma ve işletme yetkisi verilmiştir. Bu karar sektör açısından son derece olumlu bir gelişme olmuştur

VI. Beş Yıllık Planlama Dönemi başlangıcında, tamamlanarak devreye giren özel sektör yatırımlarıyla birlikte kırmızı et sanayiinin kapasite durumu 2 milyon ton/yılı aşmıştır. Kamu ve özel kesim kombinalarına ait veriler Tablo.1’de gösterilmiştir.

Tablo 1.  Türkiye’de Et Sanayii İşletmeleri Kapasite Durumu(2,4)

	Belediye Mezbahaları	EBK Kombinaları (***)	Özel Sektör Kombina ve Et Mam. Tesisleri (*)(**)	TOPLAM
Sayı	721	29	33	783
BB/Gün	18.914	9.680	4.415	33.009
KB/Gün	105.114	59.400	29.350	193.864
A)BB/ton/yıl	680.904	363.000	158.940	1.202.844
B)KB/ton/yıl	403.637	297.000	112.704	813.377
A + B	1.084.541	660.000	271.644	2.016.185

(*) Kombina niteliğindeki belediye tesisleri dahil

(**) 240 gün/yıl, büyükbaş kesimlerde ortalama 150 kg., küçükbaş kesimlerde ortalama 16         kg. karkas üzerinden

(***) EBK Faaliyet Raporlarından Hesaplanmıştır.

Tablonun incelenmesinde ülkemizde toplam yıllık kesim kapasitesi yukarıda değinildiği gibi 2.016.185 ton olup, söz konusu kapasitenin yüzde 46’sını oluşturan 931.644 ton/yıl’lık bölümü ise modern kuruluşlarda bulunmaktadır. 1994 yılı DPT verilerine göre yıllık resmi kırmızı et üretiminin 466.190 ton olduğu dikkate alınırsa kapasite kullanım oranının ülke genelinde yaklaşık yüzde 25.5 olduğu, büyükbaş kesimlerde yüzde 30, küçükbaş kesimlerinde ise yüzde 18’lerde kaldığı anlaşılmaktadır.

Türkiye’de halen mezbaha dışı (kontrolsüz) yani kaçak kesimler  önemli oranlardadır. Büyükbaş kesimlerinin yüzde 20-25’i, küçükbaş kesimlerinde  ise yüzde 56’sının  mezbaha ve kombina dışı kaçak kesimler olduğu tahmin edilmektedir. Et üretiminin yaklaşık yüzde 38’i sağlık koşullarına uymayan kaçak kesimlerden elde edilmektedir.            Et ve Balık Kurumu’nun DİE’nin 1989, 1993 yılı verilerine göre ülkemizdeki toplam et üretimindeki payı, sırasıyla yüzde 10,9 ile 12,0 olmuştur.

Türkiye’de canlı hayvan, et ve et mamulleri pazarlaması şekil 1’de  gösterilmiştir. Pazarlamaya konu olan mal ve hizmetler birbirinden oldukça farklı pazarlama kanallarından geçerek tüketicilere ulaşmaktadır.  Pazarlama organizasyonunda yer alan organ ve kanallar oldukça farklı etkinlikleri yerine getirmektedir. Bu organlar toplama, besi, kesim, işleme ve dağıtım fonksiyonunu gerçekleştirmektedirler. Et ve et ürünlerinin pazarlanmasında  işlemler ve pazarlama kanalları, işletmelerin üretim ve pazarlama anlayışı kadar toplumun tüketim kalıplarıyla da yakından ilgilidir.

Et ve et ürünleri kamu ve özel sektöre ait modern Entegre Et Sanayi tesisleri ile belediye mezbahaları ve mezbaha dışı kaçak kesimlerle ürün haline dönüştürülerek tüketicilere  ve alıcılara ulaştırılmaktadır.

Şekil 1: Türkiye’de canlı hayvan, et ve et mamulleri pazarlama kanalları.

V. SÜT ve SÜT ÜRÜNLERİ PAZARLAMASI:

Süt ve süt ürünlerinin pazarlamasında pazarlama kanalları, geleneksel veya modern bir yapı kazanmasına bağlı olarak çiğ süt veya sanayi sütü şeklinde iki kısımda ele alıp incelemek  mümkündür.

Çiğ Sütün Pazarlanması

Çiğ sütün pazarlamasında, süt  üreticilerden doğrudan tüketicilere, üreticilerden toplayılar aracılığıyla tüketicilere veya  üreticilerden sokak sütçülerinden tüketicilere ulaştırılmaktadır.

Sokak sütçülerini (yaklaşık sayıları 50.000 civarında oldukları tahmin edilmektedir) veya diğer bir deyişle sokak sütçülüğünü bir anda ortadan kaldırmak olanaksızdır. Ancak alınacak bazı önlemlerle belirli bir zaman içerisinde, özellikle büyük tüketim merkezlerinde yaygın olan bu geleneksel süt pazarlama şekli ortadan kalkabilecektir.

Türkiye’de Süt Sanayiinin Durumu:

Süt sanayi, hammaddesini hayvancılık sektöründen alan ve bu hammaddeye oldukça hassas teknolojileri uygulayarak işleyen, depolayan ve dağıtan önemli bir sanayi koludur.

Türkiye’de  süt sanayiinin gelişmesi amacıyla Türkiye Süt Endüstrisi Kurumu  kurulmuştur. Kurum Türkiye’de süt sanayinin gelişmesinde başlangıçta önemli rol oynamış, daha sonraları piyasa ekonomisine geçişle birlikte özelleştirilmesi gündeme gelmiş ve Bakanlar Kurulu kararı ile özelleştirilerek, özel sektöre devredilmiştir.

Türkiye’de  süt sanayii kuruluşlarının bölgeler itibariyle dağılımları ve kapasitelerine ait bilgiler Tablo 2’de verilmiştir.

Tablo 2: Tarımsal Bölgelere Göre Türkiye Süt Sanayi İşletmelerinim   Dağılımı ve Kapasiteleri

	ÖZEL(*)		KOOPERATİF		GENEL TOPLAM
BÖLGE	İşletme Sayısı	Kapasite Ton/Yıl	İşletme Sayısı	Kapasite Ton/Yıl	İşletme Sayısı	Kapasite Ton/Yıl
Orta-Kuzey	102	326491	11	28050	113	354541
Ege	366	926722	28	50600	394	977322
Marmara	366	1463880	13	18840	379	1482720
Akdeniz	50	137221	1	1200	51	138421
Kuzeydoğu	20	74900	4	5130	24	80030
Güneydoğu	9	76002	5	10460	14	86462
Karadeniz	29	115849	9	28380	38	144229
Ortadoğu	10	58655	2	3825	12	62480
Ortagüney	63	175437	5	9008	68	184445
Toplam	1015	3355157	78	155493	1093	3510650

(*) TSEK Süt sanayi tesisleri buraya dahil edilmiştir.

1995 yılı DİE verilerine göre Türkiye süt üretimi 10.560.920 tondur. Yukarıda tablo 2’de verilen sanayi işletmeleri Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı tarafından denetlenen belirli kapasitelerin   üzerindeki süt sanayi tesisi ve mandıraları içermektedir.  Küçük ölçekli  mandıra işletmelerinin de buraya dahil edilmesi durumunda dahi,  mevcut süt üretimini rasyonel bir biçimde işleyebilecek süt sanayiine sahip olamadığımız ortaya çıkmaktadır.   Süt sanayindeki kapasite azlığı ve işletmelerin kapasite kullanımlarındaki düşüklük üretilen sütün önemli bir kısmının geleneksel bir şekilde işlenip pazarlandığını ortaya koymaktadır.

Süt Ürünlerinde Pazarlama Kanalları

Pastörize ve sterilize sütte ise pazarlama kanalları şu şekilde oluşmaktadır.

Üretilen çiğ süt ya direkt olarak ya da toplayıcı ve taşıyıcılar üzerinden süt fabrikalarına ulaştırılmaktadır. Buradan da pastörize ve steril süt iki kanal aracılığıyla tüketiciye ulaştırılır. Bu ürünler süt fabrikalarında, direkt tüketicilere veya ana bayilerden perakendeci satıcılar aracılığıyla tüketicilere ulaştırılır.

Süt ürünlerinin  pazarlanması  sınırlı da olsa pazarlama organları aracılığıyla olmaktadır.  Üretilen süt,  süt ürünlerine dönüştürülmek amacıyla mandıra ve/veya süt fabrikalarına ulaştırılır. Ürünler sanayi işletmelerinden toptancı veya komisyonlarına, buradan perakende satıcılar aracılığıyla tüketicilere ulaştırılır. Süt sanayiinden geçerek tüketicilere ulaştırılan süt ve süt ürünlerinin pazarlanması şekil 2’de verilmiştir.

Şekil 2:  Türkiye’de Süt Ürünleri Pazarlama Kanalları.

Hayvan ve hayvansal ürünlerin pazarlanmasında yer alan organ ve pazarlama kanallarında, toplama, finanse etme, işleme, depolama, risk yüklenme, tasnif ve standardizasyon, tevzi ve satış fonksiyonları gerçekleştirilmektedir.  Pazarın işlem hacmine ve yapısına  göre yer alan organlarda değişiklikler olmaktadır. Hayvan ve hayvansal ürünlerde yer alan aracıların sayısı 3-6 arasında değişmektedir.

Gelen Aramalar:

türkiyede canlı hayvan pazarlamasıceleplerin kasaba sattiğitürkiyede kasaaplık et ve canlı hayvan pazarlamasısüt ve süt ürünlerinde pazarlama kanallarısüt ürün pazarlama ders notlarıhayvansal ürünlerde pazarlamahayvansal ürünlerhayvan pazarlamaege bölgesi hayvan alım satım tüccarlarıüreticiden tüketiciye