Şimdiye kadar, sadece arz ve talep kavramlarından, çeşitli yönleriyle söz ettik. Fakat bir malın ne sadece arzına, ne de sadece talebine bakarak, o malın piyasa fiyatını belirlemek, ya da piyasa fiyatı hakkında düşünce öne sürmek mümkün değildir.

Piyasada belirli bir malın fiyatı ancak, o malı satın almak isteyenlerle satmak isteyenlerin, başka bir deyişle, o malın talep arzının piyasada karşı karşıya gelmesi ile oluşur. Arz ve talep piyasada karşılaştığı zaman, arz edilen, miktarla talep edilen miktarı birbirlerine eşir kılan fiyat, piyasa fiyatı (denge fiyatı) dır. Bu diyagramatik olarak arz ve talep eğrilerinin kesiştiği noktaya tekabül eder.

Denge fiyatının neden arz edilen miktarla talep edilen miktarı eşit kılan fiyat olduğunu çizelge ve diyagram yardımıyla açıklamaya çalışalım. Belirli bir piyasada, belirli bir X malının arz ve talep çizelgelerinin Tablo 1      ve bu çizelgelerin bir diyagrama aktarılmasıyla elde edilmiş olan arz ve talep eğrilerinin Şekil 1’deki gibi olduğunu kabul edelim. Arz edilen ve talep edilen miktarın birbirine eşit olduğu, ya da arz ve talep eğrilerinin kesiştiği fiyat –ki örneğimizde 20.000 TL.dir piyasa fiyatı olmaktadır. Söz konusu malın piyasada tek fiyatı olacak ve - arz ile talebi etkileyen o malın fiyatı dışındaki koşullar sabit kaldığı sürece - bu değişmeyecektir. Zira, piyasa fiyatını oluşturan denge, kararlı denge niteliğindedir.

Tablo 1: X Malının Arz ve Talep Çizelgesi

Piyasa fiyatının herhangi bir nedenle, denge fiyatının altındaki bir düzeyde örneğin 10.000 TL. olduğunu varsayalım: Bu fiyattan sadece 40 birim (kg, ton, metre vb.lerinden biri) X malı arz edilirken, talep edilen X malı 160 birimdir. Arz edilen miktarla talep edilen miktar arasındaki 120 birimlik bir fark olması (talep fazlası) 10.000 TL.dan piyasaya çıkarılan tüm malların satılmasına karşın, alıcıların önemli bir kısmının mal bulamaması halini ifade etmektedir. Bu fiyattan mal bulamayanlar, aynı malı daha yüksek bir fiyattan satın almak isteyeceklerdir. Malın homojen, alıcı ve satıcıların çok sayıda ve giriş-çıkışın engellenmediği ve açıklığın olduğu bu piyasada, malı daha yüksek fiyattan satın almak isteyenler olunca, artık kimse daha düşük fiyattan mal bulamayacaktır. Böyle alıcılar arasındaki bu rekabet, fiyatın yükselmesine neden olacak, ama fiyatlar arttıkça piyasaya arz edilen mal miktarı da artacağından, talep ve arz eğrileri arasında talep fazlasını gösteren açıklık, giderek azalacaktır (arz talep makasının kapanması). Alıcıların kendi aralarında, rekabet ederek fiyatı yukarı doğru itişi (daha yüksek fiyatı ödemeye razı oluşu), fiyatı 20.000 TL.ya yükselene kadar devam edecektir. Fiyat 20.000 TL. olduğunda, arz edilen miktarla, talep edilen miktar birbirine eşit olduğundan, başka bir deyişle piyasada söz konusu fiyattan X malı satın almak istediği halde eline mal geçmeyen kimse kalmadığından, fiyat yükselişi duracaktır.

Piyasa fiyatının herhangi bir nedenle denge fiyatının üzerindeki düzeyde, örneğin 30.000 TL. olduğunu varsayalım. Bu fiyattan talep edilen miktar 80 birimken, arz edilen miktar 200 birim olacaktır. Bu fiyattan piyasada satışa hazır olan malın 120 birimi alıcı bulamayacak ve satıcıların elinde kalacaktır (arz fazlası). Bu durumda malını elden çıkarmak isteyen satıcılar, kendi aralarında rekabete girişecekler ve bunlar arasından daha düşük fiyattan mal satmaya razı olacaklar çıkacaktır. Malını 30.000 TL.nın altında satmak isteyenler çıktıkça fiyat düşecek, daha düşük fiyatlarda satın alınmak istenen miktarlar da artacaktır. Satıcıların kendi aralarında rekabeti, fiyat 20.000 TL.da düşene kadar devam edecektir. Bu fiyattan, piyasaya çıkarılan tüm mallar alıcı bulacağından, artık fiyat düşüşü söz konusu olmayacaktır.

İKTİSADA GİRİŞ:

Görüldüğü gibi, fiyat herhangi bir nedenle, denge fiyatından ayrılsa alıcılar ya da satıcılar arasındaki rekabet, fiyatı denge noktasına döndürmektedir. Fiyat denge fiyatının üzerinde ise, arz fazlası söz konusu olacağından, satıcılar arası rekabet fiyatın denge fiyat seviyesine kadar inmesini sağlayacaktır. Aksine, fiyat fiilen denge fiyatının altında ise, talep fazlası söz konusu olacağından, bu defa satıcılar arasındaki rekabet fiyatı denge noktasına kadar zorlayacaktır. Arz ve talep eğrilerinin kesiştiği fiyat düzeyinde piyasada, ne söz konusu fiyattan mal bulamayan alıcı, ne de malına alıcı bulamayan satıcı olmadığından, denge fiyatı (piyasa dengesi) oluşacaktır.

Tam rekabet piyasasında oluşan denge, kararlı dengedir. Fiyat denge noktasında ayrılsa da, yukarıdaki mekanizma sonucunda, tekrar dengeye yönelecektir. Denge fiyatı, ancak arz ve talep eğrilerinin bütünü ile yer değiştirmesi halinde değişir. Bu takdirde, değişen koşullar altında, yeni bir piyasa fiyatı oluşturacaktır.

KISMİ DENGE ANALİZİ

Ekonomik olayları etkileyen birçok faktör vardır. Ancak iktisat öğretiminde bir yöntem olarak bir takım basitleştirilmelere gidilip, ekonomik olayların bir kısmının değişmediği varsayılarak analiz dışı bırakılır. Bu şekilde yapılan denge analizine de denge analizi denir.

Kısmi denge analizine en tipik örneklerden birini, tam rekabet piyasasında denge fiyatının oluşması konusundaki analiz oluşturur. Şimdi bu denge analizinin, neden kısmi denge analizine örnek olduğunu açıklayalım.

Daha önce yaptığınız açıklamalardan hatırlanacağı gibi herhangi bir malın talebini etkileyen çok sayıdaki faktörden fiyat dışındakileri sabit kabul ederek,”fiyatın fonksiyonu olarak talebi”,

Mt_x = f(Fx) c.p.

şeklinde açıkladık ve bu fonksiyondan da hareketle talep eğrisini elde ettik.

Öte yandan, herhangi bir malın arzını etkileyen fiyat dışındaki faktörleri değişmiyor kabul ederek, “fiyatın fonksiyonu olarak arzı”,

Ma_x = f(Fx) c.p

Şeklinde açıkladık ve bu fonksiyondan hareketle de arz eğrisini elde ettik.

Tam rekabet piyasasında denge fiyatın oluşmasında ise, arzedilen miktarla talep edilen miktarı eşitleyen fiyatın denge fiyatı olduğunu belirttik ve diyagramatik olarak, bu dengenin talep ve arz eğrilerinin kesiştiği noktada oluştuğunu açıkladık.

Bu şekilde herhangi bir malın arzını ve talebini etkileyen çok sayıdaki faktörün analiz dışı bırakılarak, ekonomik olayların sadece bir kısmının gözönüne alınmasıyla yapılan denge analizine kısmi denge analizi denilmektedir.

Tam rekabet piyasası dengesinin oluşmasını örnek olarak verebileceğimiz kısmi denge analizi, ekonomik olayları etkileyen faktörlerin sadece bir kısmının gözönüne alınmasıyla yapıldığından, iktisat öğretimi yönünden, avantajlar taşımaktadır. Öte yandan  bu analiz basitlik ve anlatım kolaylığına karşın, gerçekleri tam olarak yansıtmaktan uzak kaldığından dolayı, iktisadın zayıf yönünü oluşturmaktadır.

Gerçekte, tüm ekonomik olaylar arasında sıkı bir ilişki vardır. Ekonomideki tüm mal ve hizmetlerle üretim faktörlerinin fiyatları birbirine bağlıdır. Şöyle ki, herhangi bir malın fiyatı değiştiği zaman, bu değişiklikten sadece o malın arz ve talebi etkilenmez, o malın rakibi ve tamamlayıcısı olan malların arz ve talepleri ile bazı üretim faktörlerinin talepleri de etkilenir. Dolayısıyla bir malın fiyatındaki değişme, zincirleme etki tepkilerle ekonomide çok sayıda mal ve hizmetin ve üretim faktörünün fiyatlarını ve üretimlerin etkileyecektir.

Kısmi denge analizinin sakıncalarını ortadan kaldırmak için yapılması gereken analiz, genel denge analizidir. Bir ekonomide herhangi bir malın arz ve talebini etkileyen tüm faktörleri gözönüne alan, genel denge analizi, cebirsel ağırlıklı olma durumundadır. Çok sayıda değişkenin karşılıklı ilişkilerinin gözönüne alınmasının güçlüğü, bu defa genel denge analizinin yapılmasını olanaksız kılmaktadır.

Görüldüğü gibi, kısmi denge analizi, ekonomik ilişkilerin açığa kavuşturulmasında yetersiz kalırken, bu analizin yetersizliklerini ortadan kaldırması gereken genel denge analizin gerçekleştirilmesi ise veri toplama ve toplanan verilerin değerlendirilmesindeki güçlükler nedeniyle, hemen hemen olanaksızdır.

TÜKETİCİ RANTI (TÜKETİCİ ARTIĞI)

Yukarıda talebi belirli koşullar altında, tüketicilerin çeşitli fiyatlardan satın almak istedikleri miktarlar olarak tanımladık. Dolayısıyla talep eğrisi, tüketicilerin bir maldan hangi fiyatlardan ne miktarda satın almaya razı olacaklarını göstermektedir. Şekil 2’deki talep eğrisi incelendiğinde, fiyat F₆ iken, malın fiyatının çok yüksek olduğu düşüncesinde olan tüketiciler söz konusu maldan hiç satın almak istememektedir. Fiyat F₆’nın altına düştükçe, söz konusu maldan satın almak isteyenler olmaktadır. Şöyle ki, F₅ fiyatından M₅ kadar, F₄ fiyatından M₄ kadar, F₃ fiyatından M₃ kadar mal satın alınmak istenmektedir. Oysa, piyasa dengesinin, arzla talebin kesiştiği D noktasında gerçekleşmesi ve piyasa fiyatının F₁ olarak belirlenmesi halinde, tüm alıcı ve satıcılar için bu fiyatı veri olmaktadır. Bu fiyattan, diledikleri kadar mal alabilen tüketiciler, F₁ piyasa fiyatının üzerinden satın almaya hazır oldukları miktarları da F1 fiyatından satın alarak, büyük kazanç elde etmektedirler. İşte, tüketicilerin yüksek fiyattan satın almaya razı olacakları malı, oluşan piyasa fiyatından (kuşkusuz almaya razı olacakları en yüksek fiyatın altındaki bir fiyattan) satın alırken, sağladıkları kazanca tüketici rantı denilmektedir. Şekil 2’deki F₆DF₁ üçgeninin alanının sayısal değeri, söz konusu piyasadaki alıcıların elde ettikleri “toplam tüketici rantı”dır. “Tüketici artığı” da denilen tüketici rantı, alıcının bir mal için ödemeye razı olduğu en yüksek fiyatı ile piyasa fiyatı arasındaki farktır. Örneğin tüketici A, söz konusu mal için F₅ fiyatı ödemeye razı iken, bu malı piyasadan, denge fiyatı olan F₁ fiyatından satın alabiliyorsa, satın aldığı birim mal başına F₅-F₁ kadarlık bir tüketici rantı etmiş olmaktadır.

Gelen Aramalar:

EKLENME TARİHİ

Bu haber 28 Eylül 2010, 22:24 tarihinde eklendi.

KATEGORİ

Hayvancılık İşletme Ekonomisi

OKUNMA

Bu Haber 470 Kez Okunmuş..

PAYLAŞ

YORUM YAZIN