Yapağı Elyaf çeşitleri (Tekstil sanayiinde kullanılan):

Tabii:

1-Madensel (asbestos)

2-Bitkisel (pamuk, keten)

3-Hayvansal (Yün. ipek, tiftik. keşmir, kı, deve

yünü, lama ve alpaka yünü, tavşan yünü)

Sentetik :

1- Organik

2- lnorganik

Yapağının önemi:

İncelik, uzunluk. kıvrım, mukavemet ve elastikiyet yönünden diğer elyaflardan üstündür Isıyı tutma, rutubet çekme, az ıslanma ve keçeleşme özelliği yüksektir İnsan giysi ve eşyalarında önemli yer tutar Asırlarca koyun verimlerinde temel damızlık kriterleri arasında yer almış Diğer elyaflar yapağı kadar kullanım alanına sahip değil Mevcut teknoloji ile yapağı özelliklerinin sentetik elyafa kazandırılması mümkün olmamıştır Yapağıda 20 çeşit amino asit varken sentetik elyafta 10 kadar farklı madde bulunmaktadır

Deri ve Kıllar:

Deri:

Cutis ve subcutis katlarından oluşur Cutis, epidermis ve dermisten oluşur Epidermiste, corneum, lucidum, granülosum, spinosum ve cylindiricum katları var Dermis fibro elastik yapıda sıkı bağdokuya sahip; bir papillar bir de retiküler katı var Subcutis gevşek bağ dokudan oluşur Deri kalınlığını, bağ doku ve kollagen iplikler etkiler

Deri yapısını etkileyen faktörler:

Irk; erken gelişen-geç gelişen, Merinos. sütçü ırklar

Yaş: yaşlılarda kalın

Cinsiyet: erkeklerde kalın

Vücut bölgesi: boyun üstü, ense, sırt bölgeleri kalın

İklim: soğuk iklimde deri kalın

Bakim-besleme: iyi besleme ile deri kalınlaşır

Sağlık durumu: sağlıklı, pembe; hasta, soluk

6

Kıllar:

Epidermisin farklılaşmasıyla oluşur

Uçları sivri, silindirik esnek yapılardır, ısıyı geçirmez

En alttaki hücrelerin dermis katına doğru

tomurcuklanması ile kıl oluşmaya başlar

Kıl konileri, kıl soğanları, kıl papillası sıralaması ile

gelişme olur

Papillanın içini dermisin mezenşimal bağ dokusu

doldurur

Germinativ hücreler papilladaki damarlardan

beslenerek çoğalırlar

Epidermisin yüzeyine doğru iplik şeklinde dizilirler, kılı

oluştururlar

Kılın birbirinden farklı olan kök, gövde ve uç kısımları

vardır

2

7

8

Kılın oluşumu:

Follikül oluşumundan kılın

deri yüzeyinde görünmesi 3-

8 haftalık bir sürede olur

ilk kılların ucu sivridir (kuzu

yünü), kırkımdan sonra

kütleşir (koyun yapağısı)

Yün-yapağı ayrımı, güz

yapağısı, temizlenmiş

yapağı

9

Follikül çeşitleri:

Primer ve sekonder folliküller

Primer olanlarda yağ ve ter bezi ile gerici kaslar var

Sekonderlerde kaslar ve ter bezi olmaz

Primer folliküllerden medulalı ve kemp kılları oluşur

Hakiki kıllar sekonderlerden gelişir

Primerler embriyonal hayatın 45. gününden itibaren şekillenir

Sekonderler ise daha geç (90.-100. gün) şekillenir

Yeni doğan derisinde primerlerin tamamı. Sekonderlerin çoğu

gelişmiştir

Primerler üçlü gruplar halindedir, sekonderler onların önünde

yer alır

Follikül sıklığı yapağı inceliğini etkiler

Follikül çapı ile kıl çapı arasında pozitif ilişki vardır

Deri kalınlığı ile follikül sıklığı ters ilişkilidir

10

11

Kil çeşitleri:

Kısa ve kalın kıllar; yüz, bacak ucu vb yerler,

koruyucu

Yapağı kılları; 4 farklı çeşidi olan diğer kıllar

Renkli kıl; sarı. siyah, kahverengi, kül rengi

Kılın histolojik yapısı:

Yapağı kesitinde kutikula, korteks ve medulla

katları vardır

12

Kutikula:

En dış kat, balık pulu benzeri hücreler

Genellikle çekirdeksiz ve üç tiptedirler

Taç şekli, ince yapağılarda, iç içe geçmiş çiçek saksısı gibi

Çok kenarlı taç şekli: parlak yapağı ve bazı kemp kıllarında

Çok kenarlı farklı şekilli hücreler, kalın kıllarda

Kıl kalınlaştıkça hücrelerin büyüklüğü artar (uzunluk. İnce

yapağı 8-10 μ. tiftikte 18-22 μ, keşmirde 14-20 μ; kalınlık 0.3-1

μ)

Kutikula hücrelerinin yapısı et muayenesinde hayvan türünü

belirlemede işe yarar

Kutikula hücrelerinin kortekse bağlanma derecesi de dokumada

önemlidir (ip yapmada)

İnce yapağılarda kutikula hücreleri testere dişi görünümünde,

ipliğe elverişli

Kaba yapağıda ve tiftikte bu hücreler bütün yüzeyleri ile

kortekse bağlanır. Keçeleşme özelliği az

3

13

14

Kortoks:

Kılın ikinci katıdır

Kılın esasını oluşturur ve kaliteyi belirler

Kıl keratin tabiatındadır, esas unsuru proteindir

Amino asit, makromolekül, protofibril, mikrofibril,

makrofibril, korteks hücresi

Korteks hücresi uzunluğu 80 -110 μ, incelikleri 1-2 μ

kadar

Fibriller iki katına kadar uzayabilir

Merinos yapağısı enine kesitinde ortokorteks

(boyanabilen) ve parakorteks (boyanmayan) kısımları

görülür

Bu iki kısım çeşitli hayvan kıllarında farklıdır

Oğlak kılının tamamı ortokorteks iken insan kılı

parakorteksten oluşur

15

16

17

Medulla:

Kılın en iç kısmıdır

ince kıllarda görülmez

Bal peteği şeklindeki

hücrelerin üst üste

gelmesiyle oluşur

Çeşitli şekillerde olabilir,

içleri hava doludur

Işığın kılı geçmesini önler,

tebeşir beyazlığında görünür

Mikroskopta siyah görünür

18

4

19

Yapağıda kıl çeşitleri

Koyun yapağısında 4 çeşit kıl görülür

Hakiki, Medullalı, Heterotip, Kemp kılı

Bunların morfolojik ve fiziksel özellikleri farklıdır

Yapağıda bulunma dereceleri kaliteyi belirler

Merinoslarda tamamen hakiki kıl vardır

Kaba karışık yapağılarda hepsi aynı gömlekte

bulunur

20

Hakiki kıl:

İki kırkım arasında devamlı büyür,

medulla içermez alt kıl veya ince kıl da

denir

Korteks kısmı geniştir

Dokuma için elverişlidir

Kaba yapağılı ırklarda alt kıl şeklinde

görülür

21

Medullalı kıl:

İki kırkım arasında devamlı büyür, medulla içerir

Üst kıl veya kalın kıl adını alır

Kaba yapağılı ırklarda görülür

Kalın ve 30 cm ye kadar uzunlukları vardır

Devamlı, parçalı, aralıklı ve boncuklu medullalı kıl

tipleri vardır

Kıvrım yok veya azdır

Mukavemet ve boyama kabiliyeti azdır

Parçalı medullalı olanlar daha kıymetlidir

Lincoln ve Leicester yapağısında medulla azdır

Çap ile medulla arasında önemli ilişki var

22

Heterotip (karışık) kıllar:

iki kırkım arasında devamlı büyür

Uzunluğu boyunca bazen hakiki bazen

medullalı kıl şeklindedir

GenellikIe alt kısmı medullalı üst kısmı

medullasız

Kaba-karışık yapağılarda çok, ince yapağılarda

nadiren bulunur

Tekstilde %0,5′ kadar halıcılıkta %15′e kadar

müsaade edilir

Bu şekil kıllar beslenme yetersizliği ile oluşur

23

Kemp kılı:

İki kırkım arasında belli bir süre büyür, sonra

dökülür

Çap ve medulla katı çok geniştir

Kısa (3-5 cm) ve beyaz renklidirler

Ölü kıl veya köpek kılı da denir

Medulla oranı en az %75 tir

Boyanmazlar, elastikiyet ve mukavemet azdır

İnce yapağıda bulunmaz

Vücudun kuyruk ve but bölgesinde çok görülür

Halı yapımında bile sakıncalıdır

24

Kıl çeşidini etkileyen faktörler:

Irk, yaş, mevsimi, çevre şartları,

beslenme şekli

Ayrıca bireysel kalıtım (medulla için %

50-60; kemp için %90-100)

Seleksiyon çok etkilidir

5

25

YAPAĞININ ÔZELLİKLERİ

MorfoloJik Özellikler:

İncellk:

Tekstil açısından en önemli özellik (etkisi %80)

Yapağı inceliği, ortalama çap

Kıl inceliği bir tek kılın çapı

Gömlekte incelik, ince yapağıda 10-30 μ, kaba

yapağıda 10-70 μ arasındadır

Kemp kılında 250-300 μ

Halı dokumada 10-70 μ

Kumaş dokumada 10-30 μ

Gömleğin incelik bakımından birörnek olması istenir

26

İnceliği etkileyen faktörler:

Irk: Merinoslar ve diğer ırklar

Yaş; gençlerde daha ince

Cinsiyet, dişilerde daha ince

Vücut bölgesi, ön kısım daha ince

Bakım-besleme; protein değeri yüksek besinler

çapı artırır, yetersiz besleme ile incelme olur

Hastalık; anormal incelmeye neden olur

Kıl bölgesi: kök kısmı Kalın uç kısmı ince

Kök-orta-uç kısımlar, kaba yapağıda 129-105-

93 μ, ince yapağıda 29.8-27.5-25.3 μ

şeklindedir

27

İncelik, kalıtım derecesi ve korrelasyonlar:

İnceliğin h2 si 0.12-0.57 arasındadır

İncelik ile yapağı verimi arasında düşük genetik

korrelasyon vardır

İncelik ile Iüle uzunluğu negatif ilişkilidir

Yapağı inceliği ile deri inceliği arasında pozitif

ilişki var

28

Uzunluk:

İki kırkım arasında oluşan uzunluk

Kalite sınıflamasında incelikle birlikte ele alınır,

ikinci sırada önemli

Kıl uzunluğu değil lüle (demet) uzunluğu kast

edilir

Normal uzunluk: lüledeki kıvrımIar düzeltilmez

Gerçek uzunluk: lüledeki kıvrımlar düzeltilir

Elastikiyet uzunluğu: kılların kopana kadar

uzatılması

Yetiştiricilikte normal uzunluk geçerlidir,

sanayide gerçek uzunluk önemlidir

29

İncelik – uzunluk:

Yapağının hem ince hem uzun olması istenir

20-26 μ incelikte ve 7 cm ve daha uzun olanlar

kıymetlidir

Aynı incelikte 3-4 cm olanların değeri azdır

(kamgarn tekniğine elverişsiz)

Gömleğin uzunluk bakımından da birörnek

olması istenir

30

Uzunluk, kalıtım derecesi ve korrelasyonlar:

Uzunluğun h2 si 0.21-0.60 arasında ve yüksektir

Uzunluk ile yapağı verimi arasında yüksek

pozitif genetik korrelasyon vardır

Lüle uzunluğu ile incelik negatif ilişkilidir

Uzunluk üzerine ırk, yaş, besleme, çevre

sıcaklığının etkisi vardır

6

31

Kıvrım (0ndülasyon):

LüIe uzunluğu boyunca kıvrımlar vardır

Gerçek uzunluğu belirlemede rolü var

Irkın etkisi büyüktür, daha çok Merinos

yapağısında var

Pratikte belirli bir uzunluğa (1 inç veya 2,5 cm)

isabet eden kıvrım sayısı kullanılır

Çuha yapağısında 1 inçte 10-12 adet, tarak

yapağıda 6-7 adet, kaba yapağıda 1-2 adet

İncelik, kıvrım ve yumuşaklık arasında pozitif

ilişki var

Kalıtım derecesi 0,36-0,50 arasında ve yüksek

Çevre faktörlerinin etkisi azdır

32

Kıvrım çeşitleri:

Kaliteli yapağıda kıvrım uzunluğunun (a)

derinliğine (b) eşit olması istenir

33

Kıvrım ölçülmesi:

Krimpmetre denilen bir alet kullanılır

Kenarların uzunluğu 1 inç (2.54 cm) olan 6-14

kenarlı basit bir alettir

Her kenarda azdan çoğa doğru giderek artan

çentik sayıları vardır

Lüledeki kıvrım şekli bu kenarlardan hangisi ile

çakışıyorsa kıvrım sayısı olarak kaydedilir

Lülenin orta kısmından ölçüm yapılır

Kıvrım ölçer aleti yoksa Iülenin 2,5 cm lik

kısmındaki kıvrımlar sayılır

Kaba yapağılarda 5-10 cm lik uzunlukta sayım

yaplır, sonra standartlaştırılır

34

Kalite sınıflaması (Sortiment):

İncelik, uzunluk ve diğer özellikleri göz önüne

alınır

Çeşitli ülkelerde farklı yöntemler var

Alman, İngiliz, Fransız, Amerikan ve G. Amerika

sistemleri var

En yaygın olan Alman ve İngiliz sistemidir

35

Alman Sistemi:

Kalite sınıfları harflerle ifade edilir

İncelik ve uzunluk yanında birörnekliğe de

bakılır

İncelik 20-22 μ, uzunluk 3-4 cm ise kalite

A iken

İncelik 20-22 μ, uzunluk 6-8 cm ise kalite

AAA olur

Sınıflamada A’dan F’ye kadar harfler

kullanılır

36

İngiliz Sistemi:

Yapağının bükülebilme (iplik yapma) kabiliyeti

esas alınır

Belli ağırlıktaki yapağıdan incelik ve uzunluğa

bağlı olarak daha fazla veya daha az ip elde

edilir

Yıkanmış ve taranmış (tops) 1 pound (453 g)

yapağıdan her biri 560 yarda (512 m)

uzunluğunda kaç adet çile elde edilmişse kalite

onunla ifade edilir. 60 adet çile ise kalite 60′S tir

Kalite S ile ifade edilir ki bu Spinning count

ifadesinden geliyor

Buna Bradford sistemi de denir

7

37

Amerikan Sistemi:

Kalite sınıflaması ıslah çalışmalarının

aşamaları ile ilgilidir

Melezlerdeki Merinos genotipinin oranı

dikkate alınır, 1/2 kan, 3/4 kan gibi

Ayrıca incelik derecesine göre sınıflama

yapılır

38

Üç sistemin karşılaştırılması

39

Fiziksel Özelllkler:

Mukavemet (Dayanıklılık):

Uygulanan bir kuvvete karşı dayanma kabiliyeti

Mutlak dayanıklılık (Md); kopana kadar taşıdığı

ağırlık miktarı.

Yerli ırkta yüksek, Merinos’ta düşük

Relatif Dayanıklılık (Rd): Md’ın kılın enine kesit

yüzüne oranıdır; Rd = Md / S.

Mérinoslarda yüksek, yerli ırkta düşük

Tekstil endüstrisinde Rd önemlidir

40

Örnek:

Rd = Md / S ve S = πr2 formüllerinden

A ırkı

İncelik (çap) 32 μ, Md 20 g ise

S = 3.14 x (16)2 = 830 μ2

Rd =20 / 830 = 0.0241 g/μ2 olur

mm2′de 24100g, 24.1 kg: cm2′de 2.4 ton

B ırkı

İncelik 20 μ, Md 12 g ise

S=3,14x (10)2 = 314 μ2

Rd = 10 / 314 = 0,0319 g/μ2 olur

mm2′de 31900 g 31.9 kg; cm2′de 3,2 ton

41

Değişik liflerin 1 cm2’sindeki dayanıklılık:

Gümüş tel 2.9 ton

Bakır tel 2,8 ton

Altın tel 2,6 ton

Yapağı 2,6 ton

insan saçı 2,4 ton

Alüminyum tel 1.9 ton

42

Elastikiyet:

Uygulanan çekim kuvveti ile uzama kabiliyeti

Çekme, bükme, sıkma gibi etkiler ile şekil

değiştirdikten sonra eski haline dönebilme kabiliyeti

Kıl, esnekliğine bağlı olarak belli bir uzunluğa kadar

uzar sonra eski halini alır

Eğer çekmeye devam edilirse kıl yine uzar, ancak eski

haline dönmez (Elastikiyet sınırı)

Uzama miktarı = elastik uzama + sabit uzama

Elastik uzama % 10-30 arasındadır

Yün kumaşların şekillerinin değişmemesi, kolay

buruşmamaları elastikiyettendir

8

43

Elastikiyet:

Halıcılık ve yatak-yorgan yapımında istenen bir

özellik

Kaba yapağılarda bu özellik fazladır (içi hava dolu

medulla katı)

Ortam rutubeti artarsa elastikiyet artar

Ayrıca ısı, ışık, beslenme ve hastalık gibi çevre

faktörlerinin de etkisi vardır

Ölçme:

Kılın gerçek uzunluğu ölçülür (a= 10 cm)

Ucuna ağırlık bağlanır ve kopma noktasındaki

uzunluk ölçülür (b=15 cm)

Elastikiyet (e) = (b-a) / a (15 -10) / 10 = 0.50 (%50)

44

Keçeleşme kabiliyeti:

Sıcaklık, nem ve basınç altında kılların

kenetleşmesi

Kutikula hücrelerinin özelliğine bağlı olarak

değişir

Bu özellik sadece yapağıda var (pamuktan keçe

yapılmaz)

Battaniye, şapka, çuha (keçe, aba) gibi

kumaşların yapımı bu özelliğe dayanır

İnce yapağıların kutikula hücreleri bu işe

elverişlidir

Uzunluk ve elastikiyet de keçeleşmeyi olumlu

etkiler

45

Diğer Ôzellikler:

Yumuşaklık:

Subjektif bir özelliktir

Yapağıya el ile dokunulduğunda hissedilen

şeydir

Tarama be bükülmede kolaylık sağlar ve

yapağının değerini arttırır

İnce ve kıvrım sayısı fazla olanlar yumuşaktır

Güneş ışığı gibi dış faktörlerin olumsuz etkisi

vardır

46

Parlaklık:

Kılların ısıyı yansıtması ile ilgilidir

Kumaş rengine canlılık ve güzellik kazandırır

Tek bir kılda değil, lülede veya kumaşta belli

olur

Kutikula hücreleri büyüdükçe parlaklık artar

Kemp kıllarında kutikula hücreleri pürüzlüdür ve

mat görünür

Yaşlı koyunlarda da bu hücreler bozulur ve

matlaşma olur

Sağlıklı hayvanların yapağıları parlak ve canlı

görünür

47

Renk:

Yapağının boyanabilme özelliğini etkiler,

dokumada önemlidir

Kalıtım derecesi yüksektir

Beyaz, siyah. kahverengi, kurşuni. alaca ve sarı

renkler görülür

Renk melezleme ve seleksiyon ile organize

edilebilir

Renk kalıtımı karışık bir durum arz eder

Genellikle düşük verimli ırkların yapağısı

renklidir

48

Nem tutma kabiliyeti:

Diğer elyaflara göre daha fazla nem çeker

Normalde %12-17 nem içerir, nemli havada

%30-40′a çıkar

Nemi kolaylıkla dışarı vermez, geç kurur

Kuru havada 105 oC de nemini kaybeder,

sertleşir, mukavemet azalır

Rutubetli ortama konursa eski halini alır

9

49

Kıl Sıklığı:

Belli deri alanındaki kıl sayısıdır

Kıl folliküllerinin yapı ve sayısı ile ilgisi vardır

Kıl sıklığı ile miktar pozitif ilişkilidir

ırk, vücut bölgesi ve beslenmenin sıklığa etkisi

vardır

Cidago sık, but kısmı seyrektir

Merinosta 1 cm2 ‘de 6-9 bin, yerli ırkta 700-600

adet kıl bulunur

50

Tecanüs (birörneklik):

İncelik ve uzunluk yönünden gömleğin her

tarafının aynı olması

Koyunda vücudun önünden arkaya doğru

incelik azalır (Tiftik ters)

Bir kıl boyunca da incelik bakımından bir

örneklik aranır

Kılın kökünden ucuna doğru incelik artar

Uzunluk bakımından Iülede ve gömlekte

birörneklik aranır

51

Tecanüs (birörneklik):

Koyunda vücudun önünden arkaya doğru Iüle

uzunluğu artar (Tiftik ters)

Mukavemet ve elastikiyet bakımından da

birörneklik aranır

Tecanüs arttıkça yapağının işlenme

esnasındaki kayıp azalır

Hastalık, açlık, iklim değişiklikleri olumsuz

etkiler

Irk faktörü en önemli faktördür, Merinoslarda bir

örneklik yüksektir

52

Isı İletme, Ateşten Etkilenme:

Isıyı az iletir, soğuktan korur

Ateşte alevsiz yanar, ateş uzaklaştırılınca söner

Özel koku çıkarır

Boncuk gibi kömür zerreleri oluşur

Sıcak ortamda kolay fermente olmaz, uzun süre

bekletilebilir

53

Kimyasal yapı:

Epidermal kökenli, tırnak ve boynuz

tabiatındadır

Esas unsuru proteindir

Kılın yapısında Karbon (%50), Oksijen (%21),

Azot (%18), Hidrojen (%7). Sülfür (%3) ve

Madeni madde (kül, %1) bulunur

Amino asit, makromolekül, protofibril, mikrofibril,

makrofibril, korteks hücresi

Korteks katında 21 çeşit madeni madde bulunur

{Al, Cu, Ba, Zn. Ca, Mg vb.)

54

Yapağı Gömleği:

Gömlekte kıl, yağıltı (ter), kir ve nem bulunur

Yağıltı (Yağ + Ter):

Yağ (lanolin):

Yağ bezlerinden salınır

Çeşitli yağ asitlerinden oluşur

Kloroform ve eterde erir, suda erimez

Oleik asit fazla ise yapağı daha yumuşak

Stearik asit fazla ise serttir, zor yıkanır

Erime derecesi 37-38 °C dir (vücut ısısı)

Yapağıya yumuşakIık verir

Kozmetik, lüks sabun ve bazı kremlerin imalinde

kullanılır

10

55

Ter:

Ter bezlerinin salgısı, suda erir

Bileşiminde mineral tuzlar vardır

Yapağıyı koruyucu görevi vardır

Yağ ve terden oluşan yağıltı kılın etrafını

sararak dış etkilerden korur

Yağıltının fazla olması randımanı olumsuz

etkiler

56

Yağıltıyı etkileyen faktörler:

Irk; Merinoslarda fazla

Yaş: gençlerde daha az

Cinsiyet, koçlarda fazla

Besleme: yetersiz beslemede azalır

İklim; kış aylarında salgı ve yağıltı artar

57

Randıman:

Temiz ve kuru yapağının kirli yapağıya oranıdır

Temizlik ile kir ve yağıltı alınır; kurutularak nem alınır

Gömlekten alınan örnek yıkanır 105 oC de 6 saat

kurutulur

Irkın etkisi önemlidir, Merinoslarda daha düşüktür

Yapağının piyasa değerini etkileyen bir özelliktir

Kaburga bölgesinden alınan 25-30 g örnek ile

randıman belirlenir

Örnek randımanı ile tüm gömlek randımanı arasında

0.65 korrelasyon vardır

58

Randımana Irkın Etkisi:

Gömleğin İnce Orta Uzan Hali tipi

unsurları (%) yapağı ince yapağı yapağı

yapağı

Kıl 20-50 40-60 60-80 60-80

Yağıltı 20-50 15-30 5-15 5-15

Toz – toprak 5-40 5-20 5-10 5-20

Bitkisel madde 0,5-2 1-5 0-2 0,5-2

Nem 8-12 8-12 8-12 8-12

Tüm Notları indirmek için: http://veteriner.selcuk.edu.tr/docs/memintekin.rar

Gelen Aramalar:

koyun cesitlerikoyunçeşitleriHAYVANSAL LİFLERkoyun yünüyün tiftik sanayide kullanımıalpaka yünücınsler koyunutekstil lifleri hayvansal liflertiftik ve yünün tekstil sanayide kullanımıkoyunlarin irklariyapağı ingiliz sortimentkrimpmetrepitbull karayakakoyun yünleri dokularıYıkanmış İngiliz Yünü