KOYUNCULUĞUN EKONOMİDEKİ YERİ VE ÖNEMİ

Hayvancılık sektörünün fonksiyonları:

• Milli geliri artırma,

• İstihdamı artırma,

• Sanayi sektörüne hammadde sağlama ve

dengeli kalkınmaya katkıda bulunma,

• Kırsal alandaki açık ve gizli işsizliği azaltma ve

önleme,

• ihracat yoluyla döviz gelirlerini artırma,

• Göç ve bunun ortaya çıkardığı sosyal sıkıntıları

azaltma ve önleme

3

Hayvansal protein İhtiyacı:

• 105-110 g protein/gün

• Bunun yaklaşık 55-60 g’ı hayvansal olmalı

• FAO (1998)’a göre hayvansal protein

tüketimi dünya ortalaması 22.7 g/gün

• Gelişmiş ülkelerde 55.3 g

• Gelişmekte olan ülkelerde 11.4 g

• Türkiye’de 18 g

4

Hayvancılık yapan nüfus:

• Türkiye’de bitkisel ve hayvansal

üretim önemini hala korumaktadır

• Türkiye nüfusu (1997). 62.810.111

kişi: % 64.7′si şehir, % 35.3′ü kırsal

alan (1923, %80)

• Kırsal alanda hâne halklarının %14’1′i

herhangi bir bitkisel ve hayvansal

üretim yapmıyor

• % 82.7′ si bitkisel ve hayvansal üretimi

birlikte yapıyor

• % 3.2 ‘si yalnızca hayvansal üretim

yapıyor (uzman)

• Kırsal kesimin GSMH’dan aldığı pay

%13.4 (eskiye göre gerilemiş)

5

Türkiye Hayvan Varlığındaki Değişmeler

(x 1000.000)

1998 10,9 73 0,2 17 21,4 72 8,1 42

1995 11,5 78 0,3 25 24,7 83 9,1 48

1990 11,0 74 0,4 36 29,6 100 11,0 58

1985 11,9 80 0,6 54 29,2 99 13,3 70

1980 14,9 100 1,0 100 29,6 100 19,0 100

Yıllar Sığır Manda Koyun Keçi

Kültür ırkı ve melezlerin oranı:

Sığır, %58.27 (artmış) Koyun, %2,97 (beklenen olmamış)

6

Son Birkaç Yılda Türkiye Hayvansal Üretim

Değerleri (Bin Ton ) :

1999 9062 885 671 605 59 1,4

1997 8650 915 550 559 63 2

1995 8400 968 496 515 70 1,9

1993 8392 1002 460 483 73 2,1

Yıllar Süt Kırmızı et Beyaz et Yumurta Yapağı Tiftik

2

7

Son Birkaç Yılda Türkiye’de hayvan başına

süt ve et verimi (kg) :

Süt üretimi Et üretimi

1998 1609 48 158 169 22 15

1996 1586 49 166 167 22 14

1994 1501 48 143 139 20 13

1992 1436 49 150 141 19 13

1990 1351 48 129 103 18 11

Yıllar Sığır Koyun Sığır Dana Koyun Kuzu

8

Dünyada ve bazı ülkelerde koyun yetiştiriciliği:

İran 40,0 53,9 192 293 552 549 40 74

Avustralya 149,7 119,6 515 608 – - 814 707

Y.Zelanda 67,9 46,1 728 498 – - 373 224

Fransa 12,7 10,2 179 137 165 242 24 22

Almanya 3,8 2,3 43 44 – - 20 15

İngiltere 23,9 44,7 304 361 – - 58 66

A.B.D. 10,7 7,2 162 105 – - 40 66

Türkiye 40,4 30,2 309 317 1073 756 68 41

Dünya 1118,9 1071,4 6216 7466 7244 7977 2964 2369

1985 1999 1985 1999 1985 1999 1985 1999

Yapağı üretimi

(Bin ton)

Süt üretimi

(bin ton)

Et Üretimi

(bin ton)

Koyun sayısı

(Milyon baş)

9

Koyunun Önemi:

• Meraların değerlendirilmesi

• Bağ-bahçe artıklarının ve kenarlarının

değerlendirilmesi

• Yıl boyu dışarıda kalabilir, idaresi kolaydır

• İşletmede yatırım maliyeti düşüktür

• Az sermaye ile yapılabilir

• Güvenilir bir üretim kaynağıdır, riski azdır

• Barınakları basit ve ucuza yapmak mümkündür

• Çevreye uyum kabiliyeti yüksektir, hastalıklara

dayanıklıdır

10

KOYUNUN VERiMLERi

Et veririmi;

• Koyun eti dünyanın her

yerinde tüketilir

• Yaşlı koyun yerine kuzu eti

tüketimi artmıştır

• Halkı Müslüman ülkelerde

kurbanlık olarak önemli bir yer

tutmaktadır

• Tüm dünyada hayvansal

protein ihtiyacının önemli bir

kısmını karşılar

11

Sût verimi:

Fiyatı yüksektir

Özel peynir ve yoğurtlar

yapılır

Akdeniz ülkelerinde

önemi daha yüksektir

Bazı ülkelerde koyun

sütü üretilmez

12

Yapağı verimi:

Yapağı sadece koyundan

elde edilir

Suni elyaf, talebi azaltmıştır

ama değeri azalmaz

Yünlü kumaşlar pahalı ama

daha sağlıklıdır

Sentetik dokumalar daha

ekonomik olmaktadır

Soğuğa karşı koruyuculukta

yün en üstündür

Kıymetli ev eşyalarının

dokunmasında da kullanılır

3

13

Diğer verimler:

Kürk. post ve deri giysiler

Bağırsaklar sucuk kılıfı ve

katgüt yapılışında

kullanılır

Kemik, boynuz ve tırnaklar

değerlendirilir

Koyun yapağısından

üretilen Lanolin kozmetik

sanayide kullanılır

Koyun gübresi değerli tabii

gübrelerdendir

14

Bölgesel farklılıkların etkisi:

Değişik ırklar farklı çevre şartlarına farklı uyum

gösterirler

Meraların durumu koyun ırkı seçimini etkiler

İklimsel farklılıklar da ırk seçimini etkiler

Türkiye koyunculuğu:

Tipik kara iklimine sahip bölgelerde yağlı kuyruklu ırklar

Akkaraman, DağIıç

Deniz sahillerinde yağsız uzun kuyruklu ırklar

Kıvırcık, Karayaka

Bazı bölgelerde lokal ırklar

İmroz, Tuj, Herik

Orta Anadolu ve Marmara’da Merinos

15

Koyunculukta işletme şekilleri:

Aile koyunculuğu:

Tarımla uğraşan aileler

yapar

Sürü büyüklüğü 3-5 veya 50-

100

Köylerde 15-20 başlık

sürüler. tarıma ilave olarak

Yazın sürüler birleştirilir,

kışın aile yanında kalır

Köy meralarında otlatılırlar

Türkiye’de ve birçok ülkede

en yaygın şekildir

16

Çiftlik koyunculuğu:

Verimli arazilere sahip, entansif tarım yapılan bölgelerde

Çayır tipi meralar vardır, yem imkanları da iyidir

Genellikle etçi ırklar ve kuzu üretimi

Hayvan sayısı 100-500 arasındadır

Çitle çevrilmiş özel meralar vardır

ingiItere, Almanya, Fransa gibi ülkelerde yapılır

17

Mera koyunculuğu:

Uygun ve geniş meraları olan bölge ve ülkelerde yapılır

Sürüler geniş meralarda serbest dolaşır, çobanlar

yönetir

Meralar tel çitle çevrilmiş olabilir

Daha çok yapağı ve kuzu üretimi yapılır

Mera iyi ise kuzu üretimi önem taşır

Kalitesiz meralarda yapağı üretimi öne çıkar

Sürüler 500-1000 başlık olabilir

Çitle çevrili meralarda sürü büyüklüğü 300 kadardır

Avustralya, Yeni Zelanda ve A.B.D.de bu şekil yaygındır

18

Göçer koyunculuğu:

Sürüler mevsim ve mera

şartlarına göre yıl içerisinde

yer değiştirir

Eskiden tüm Dünyada daha

yaygındı günümüzde azaldı

Sistemin ortaya koyduğu

sosyal ve kültürel sorunlar

olumsuz etkiledi

Aile yetiştiriciliği şekline

dönmüştür

Günümüzde sadece yazın

yayla kışın köye yakın

bölgeler şeklinde bir göç

vardır

4

19

KOYUNUN EVCiLLEŞTiRiLMESİ

Evcil ırklar Muflon, Arkal ve Argali yabani

koyunlarından köken almışlardır

Muflon (Ovis Ammon Musimon):

Kısa kuyruklu ırklara köken teşkil etmiştir

Avrupa ve Asya’da yaşamaktadır

Asya: Anadolu ve kafkasya

Avrupa; Sardunya, Korsika, Kıbrıs adaları

Kırmızı-esmer renkte

Kısa ve karışık yapağı ile örtülü, alt kıllar daha ince

Vücudun yanlarında ve karın altında beyazlıklar var

Boynuzlar kuvvetli, tam spiral değil uçları içe dünük

Cidago 60-70 cm, CA 45-50 kg

En küçük cüsseli yabani koyun

Kayalık ve yüksek yerlerde yaşar

20

Konya Mouflonu

(Ovis orientalis

anatolica)

Konya-Aksaray

yolunda Boz Dağda

yetişmekte

Orman BakanIığı

kontrolünde, çevrili

alanda

Ayrıca kontrolsüz ve

çevrim dışında

yaşayanlar var

21

Arkal (Ovis Ammon

Arkal,Ovis Vignei, Urial):

Uzun kuyruklu koyunlar ile

birçok yağlı kuyruklu

koyuna köken teşkil etmiştir

Hazar denizi ile Aral gülü

arasinda yaşamaktadır

Kışın kahverengi, sarı ve

uzun, yazın kestane rengi

kısa kıllarla örtülü

Muflondan daha iridir.

Ovalarda ve dağlarda 50-200

başlık sürüler halinde yaşar

22

Argali (Ovis Ammon

Ammon)

Asyanın merkezi kısımlarında

yaşamakta

O bölgedeki koyunlara köken

teşkil etmiştir

Ayrıca uyluğu yağlı koyunlara

köken oluşturur

Vücut gri, kahverengi ve

esmer olabilir

Boynuzlar tam spiral, uçları

dışa dönük ve kuvvetli

Vücut çok iridir; cidago 125 cm

Dağ ve tepelerde 5-30 başlık

gruplar halinde yaşar

23

Koyunun Evcilleştirilmesi:

Üç evciltme bölgesi var; Batı Asya, Orta Asya ve

Avrupa

Koyun ve keçi ilk evcil hayvanlardandır

Yaz-kış göçleri, korunma için insana yaklaşma

İnsanların giyim ve gıda ihtiyaçları

Neolitik çağda M.Ö. 6-7 binler

Arkeolojik kazılarda bulunan kemikler, taşlara

çizilen resimler

M.Ö. 2 binde Babil’de verim yönüne göre koyun

yetiştirilmiş

24

Evciltmenin Etkileri:

Vücut yapısı küçük iken irileşme

Kuyruk ve boynuz yapısı değişmiş

Postun yaz-kış yenilenmesi değişmiş

Çok renklilikten aza dönüş

Deride kıvrımlar oluşmuş

Verimler artmış

Yapağı kalitesi artmış

Erken gelişme yeteneği kazanmışlar

Üreme alışkanlıkları değişmiş

Verim yönlerine göre farklı ırklar oluşmuş

Konstitüsyonda ve zekada azalma olmuş

5

25

KOYUN IRKLARI

Irkların oluşumu:

Tür içinde birbirine benzeyen

(şekil, verim) ve ortak geçmişe

sahip gruplara ırk denir

Evciltmeden sonra insanların

ihtiyaçları doğrultusunda

oluşturulmuşlardır

Tabiat şartları ve coğrafi

farklılıklar

İnsanların istekleri; seleksiyon ve

melezleme

Mutasyon (Merinos)

26

Verim Yônüne Gôre:

l- Yapağıcı ırklar (Merinos)

2- Etçi ırklar (Hampshire Down,

Lincoln)

3- Etçi-Yapağıcı ırklar

(Corriedale, Targhe)

4- Sütçü ırklar (Ost Friz, Sakız)

5- Kürkçü ırklar (Karagül,

Romanov)

6- Düşük kombine verimli yerli

ırklar (Akkaraman, Dağlıç)

27

Kuyruk Yapısına Göre:

1- Yağsız , kısa kuyruklu; 8-12

omur var (Kuzey Afrika ırkları)

2-Yağsız uzun kuyruklu; 15-25

omur var (Kıvırcık, Karayaka)

3- Yağlı kuyruklu, 15-25 omur var

(Akkaraman, lvesi)

4- Uyluğu yağlı ve yağlı kuyruklu;

(Tuj, Orta Asya ırkları)

5- Geçit (melez) ırklar: yarım

yağIı kuyruklu (Kama kuyruk.

Çandır)

28

Yapağı özelliklerine Göre:

1- Merinos ve melezleri (Alman Et

merinosu, Türk Merinosu. Columbia)

2- Uzun yapağılı koyunlar (Lincoln,

Leicester)

3- Kısa yapağılı koyunlar (Hampshire

Down. Suffolk)

4- Kaba-karışık yapağılı koyunlar (Yağlı

kuyruklu koyunlar, yüksek arazi

koyunları)

5- Kıl koyunları. Vücutları parlak kıl ile

ürtülü (Afrika ve Hindistan’da)

29

YAPAĞICI IRKLAR

Genel Özellikleri:

Kumaş yapımına uygun yapağı

verirler

Yapağıları ince. birörnek, parlak,

yumuşak ve hakiki kıllardan oluşur

Kaslar zayıf, sindirim organı ve

memeler az gelişmiş

Diğer verimler ikinci sırada

Derileri ince, kıvrımlı

Hepsinin kökeninde merinos vardır

Sürü halinde yetiştirilir

Yağışlı, ılıman ve rutubetli iklim

yerine kurak iklim hayvanıdır

30

Merinosun Tarihi Gelişimi:

Roma İmp.dan önce Anadolu’da ince yapağılı koyunlar

vardı

Romalılar ve Araplar tarafından İspanya’ya götürülmüş

İspanya Merinos yetiştiriciliğinde Orta Çağda çok

öndedir

Endülüs Emevileri çok değerli yünlü kumaşlar üretmişler

Zengin ve nüfuzlu kişiler koyunculukla ilgilenmiş

18. yy’a kadar dışarı çıkması yasaklanmış

Daha sonra Avrupa ülkelerine ve Dünya’ya yayılmış

Orta Çağda İspanya’da çuha yapağı merinosları vardı

Bugünkü Merinoslar tarak yapağı tipindedir

6

31

Çuha Yapağı Merinosları ile Tarak Yapağı

Merinoslarının karşılaştırılması

Konstitüsyon zayıf Sağlam

Yapağı örtüsü Baş, bacak, karınaltı çıplak Yapağı ile örtülü

Deri kıvrımı Çok az

Döl ver. 1 1,3-1,5

Süt ver. 25-30 kg 50-60 kg

Gelişme Geç (2,5 yaş) Erken (8-9 ay)

Canlı ağ. 25-40 kg 60-70 kg

Kalite AAAAA-AAA (90 S) A-AB (60-64 S)

İncelik 15 mikron civarı 20-22 mikron

Lüle uz. 3,5-5 cm 7-8 cm

Miktar 1-1,5 kg 3-5 kg

Çuha yapağı m. Tarak yapağı m.

32

Tarak Yapağı Merinoslarının

geliştirilmesi

Temelini çuha yapağı merinosları oluşturur

Vücut iriliği, yapağı miktarı ve Iüle uz.

Yününde seleksiyon

Bu amaçlara ulaşmak için Leicester ile

melezleme

1914’ lerden sonra büyüme hızı, döl verimi

ve et verimi yönünde geliştirme

33

Yapağıda S kavramı:

İngiliz yapağı kalite sınıflama sistemidir

Yıkanmış-taranmış 453 g (1 pound)

yapağıdan

herbiri 512 m (1 yarda) uzunluğunda elde

edilen çile sayısı

34

Dünyaca Ünlü Merinoslar:

Canlı ağırlık, yapağı kalitesi ve miktarı bilgileri ile:

İspanya merinosu: 35-40 kg, 60-80 S, 2-4 kg

Rambouillet: 50-60 kg. 64-80 S, 3-4 kg

İtalya Merinoslan; 40-50 kg. 60-64 S, 3-5 kg

Alman Et Merinosu; 70-80 kg, 60-64 S, 4-5 kg

Yugoslav Merinosu: 40 kg, 70-80 S, 4 kg

Yeni Zelanda Merinosu: 35-45 kg, 60-80 S, 3-5

kg

Avustralya Merinosu; 40-50 kg, 60-80 8,5-6 kg

Amerikan merinoslan; Amerikan Rambouillet

Rusya Merinoslan; 50-60 kg, 60-70 S, 4-6 kg

35

Alman Et Merinosu:

Leicester x Merinos melezleme ve et-yapağı yönünde

seleksiyon ile

Adaptasyon kabiliyeti iyi

Başka ülkelere (Türkiye, G. Afrika) götürülmüş

Vücut beyaz. sırt düz-geniş, butlar dolgun ve etli

Bütün yıl östrus gösterir, karkas kalitesi iyi

lslah amacıyla Türkiye’ye getirilmiş (Türk Merinosu)

Anaç koyunlarda

Canlı ağırlık: 70-80 kg

Kirli yapağı verimi: 4-5 kg

Lüle uzunluğu: 7-8 cm

Yapağı kalitesi: 60-64 S

Bir doğumdaki kuzu sayısı:1,4-1,6

36

Rambouillet:

İspanya’dan getirilen merinosların seleksiyonu ile

Paris yakınındaki Rambouillet DÜÇ de geliştirilmiş

Bir çok ülkeye götürülmüş. A.B.D. de daha da gelişmiş

Türkiye’ye de A.B.D. den getirilmiş ve Ramlıç elde edilmiş

Vücut beyaz, yüz ve bacaklar yapağı ile örtülü, butlar düz.

arkadan inek bacaklı, erkekler boynuzlu

Islah amacıyla Türkiye’ye getirilmiş (Ramlıç)

Anaç koyunlarda:

Canlı ağırlık; 50-60 kg

Kirli yapağı verimi: 3,5-4 kg

Lüle uzunluğu: 6-9 cm

Yapağı kalitesi: 64-80 S

Bir doğumdaki kuzu sayısı:1,3-1,4

7

37

Avustralya Merinosu:

18. yy sonlarında İspanya’dan götürülmüştür

Yapağı verimi ve kalitesi üzerinde durulmuş

Canlı ağırlık ve büyüme geri kalmıştır

Vücut beyaz, koçlar boynuzludur

Koyunlar strong wool, medium wool ve fine wool

olmak üzere üç gruptur

Anaç koyunlarda;

Canlı ağırlık: 40-50 kg

Kirli yapağı verimi: 5-6 kg

Lüle uzunluğu: 8-9 cm

Yapağı kalitesi: 60-80 S

Bir doğumdaki kuzu sayısı:1,0

38

ETÇİ IRKLAR

İngiltere Etçi ıkları:

llk defa Ingiltere’de 18.

yy’da geliştirilmiş

Halkın koyun etini sevmesi

ve fiyatın yüksekiği

iklimin ılık ve yağışlı olması,

toprağın kuvvetliliği

Ucuz tarım ürünleri ve yem

bitkilerinin yedirilmesi

39

Ingillz Kısa Yapağılı Etçi lrkları:

Genel Özellikleri:

Baş-yüz ve ayaklar siyah veya

kahverengi, vücut beyaz

Yapağı lüle uzunluğu kısa ancak ince ve

kaliteli

Büyüme ve besi kabiliyeti yüksek

Karkas kalitesi yüksek

Erken gelişirler

Döl verimi ve süt verimi orta düzeyde

İlk temsilcileri Southdown ırkıdır

Başka ülkelere melezleme için

gôtürülmüşler

Kasaplık kuzu üretiminde baba hattı

olarak kullanılır

Alçak arazide yetiştirilirler (Down tipi)

40

Önemli örnekler:

Canli ağırlık, yapağı kalitesi ve döl verimi

Southdown: 50-55 kg, 56-60 S, 1.2-1,3

Hampshire:65-70 kg, 56-58 S, 1,2-1,3

Suffolk, 60-70 kg, 52-58 S, 1.3-1.4

Dorset Down: 55-60 kg, 54-58 S, 1,3-1,4

41

Hampshire:

Yerli koyunların southdown ile melezlenmesi ve

seleksiyon

Baş ve ayaklar siyah

Boyun uzun, geniş ve kalın

Butlar dolgun ve hacimli, bacaklar kısa

Islah amacıyla Türkiye’ye getiriliş (Hasmer, Hasak)

Anaç koyunlarda;

Canlı ağırlık:65-70 kg

Yapağı verimi: 4 kg

Yapağı kalitesi:56-58 S

Lüle uzunluğu: 8-10 cm

Bir batında kuzu sayısı:1,2-1,3

Üç aylık yaşta canlı ağırlık: 35 kg

42

İngiliz Uzun Yapağılı Etçi lrkları:

Genel özellikleri:

Vücudun tamamı beyaz renkte

Yapağıları uzun ancak kalın ve

kaba

Büyüme ve besi kabiliyeti nispeten

yüksek

Karkas kalitesi nispeten yüksek

Döl verimi ve süt verimi yüksek

düzeydedir

İlk temsilcileri Leicester ırkıdır

Başka ülkelere melezleme için

götürülmüşlerdir

Kasaplık kuzu üretiminde ana hattı

olarak kullanılırlar

Orta yükseklikteki arazilerde

yetiştirilirler

8

43

Önemli örnekler:

Canlı ağırlık, yapağı kalitesi ve döl verimi

Leicester; 55-65 kg, 40-46 S, 1,7

Lincoln, 70-80 kg, 36-44 S, 1,5

Border Leicester: 60-70 kg, 44-48 S, 1.9

Romney Marsh, 70-80 kg, 46-50 S, 1,3

44

Lincoln Longwool:

Lincoln bölgesinde yerli ırkların Leicester ile

melezlenmesi ile elde edilmiş

Vücut beyaz, iri, boyun uzun ve kalın

Sırt ve sağrı uzun, düz ve geniş, göğüs derin, butlar etli

Sert kış iklimine dayanıklıdır

lslah amacıyla Türkiye’ye getirilmiş (Linmer)

Anaç koyunlarda;

Canlı ağırlık:80 kg

Yapağı verimi: 5-7 kg

Yapağı kalitesi:36-44 S

Lüle uzunluğu: 35 cm

Bir batında kuzu say. : 1,5

Üç aylık yaşta canlı ağırlık; 40 kg

45

Diğer Etçi lrklar:

lle de France

Fransa’da Leicester x Merinos melezlemesi ile elde edilmiş

Vücut beyaz ve iri; boyun kısa ve kalın; sırt-bel geniş ve düz

Bacaklar orta uzunlukta ve kuvvetli

Yüz ve bacaklar çıplak

lslah amacıyla Türkiye’ye getirilmiş (Polatlı, Lalahan)

Anaç koyunlarda:

Canlı ağırlık: 70 kg

Yapağı verimi: 4-5 kg

Yapağı kalitesi: 56-58 S

Lüle uzunluğu: 7-8 cm

Bir batında kuzu sayısı:1,5

Üç aylık yaşta canlı ağırlık: 35 kg

46

Texel

Hollanda’da yerli ırkların Lincoln ve Leicester ile

melezlenmesi ile elde edilmiş

Döl verimi, süt verimi, büyüme ve gelişme

üzerine seleksiyon yapılmış

Vücudu beyaz ve iri cüsseli: etçi ırkların

özelliklerine sahip

lslah amacıyla Türkiye’ye getirilmiş (Bandırma)

Anaç koyunlarda:

Canlı ağırlık:70-80 kg

Yapağı verimi: 5 kg

Yapağı kalitesi: 50-56 S

Lüle uzunluğu: 10-15 cm

Bir batında kuzu sayısı:1,6

Üç aylık yaşta canlı ağırlık: 40 kg

47

Siyah Başlı Alman Etçi Koyunu (German

Blackheaded Mutton)

Alman yerli koyunlarının siyah başlı İngiliz etçi koyunları ile

melezlenmesi ile elde edilmiştir

Baş ve bacaklar siyah, vücut beyazdır

Boyun kısa ve kalın, gövde ve göğüs geniş ve derindir

Yüksek yapılı ve iri vücutludur; etçilik karakterlerini haizdir

Islah amacıyla Türkiye’ye getirilmiş (Hasmer, Hasak)

Anaç koyunlarda:

Canlı ağırlık: 65-70 kg

Yapağı verimi: 4-5 kg

Yapağı kalitesi: 50-58 S

Lüle uzunluğu; 8-10 cm

Bir batında kuzu sayısı:1,5

Üç aylık yaşta canlı ağırlık 35 kg

48

Kulanma Melezlemesi ile Kuzu Eti Üretim

Sistemi:

Ticari melezleme olarak ta bilinen sistem

İngiltere’de yaygındır

Dünyanın diğer yerlerinde de

uygulanmaktadır.

İki veya üç saf ırkın sistemli melezlenmesi ile

kasaplık kuzu elde edilir

Kuzular dişi ve erkek erken yaşta kasaplık

edilir

Saf hatlar elde tutulur; yarım kan F1 ler 5-6

yıl kullanılıp kasaplık edilir

9

49

Kullanma melezlemesi:

Bir ana hattı bir de baba hattı vardır

Ana hattı süt verimi ve döl verimi yönünden

yüksek olmalıdır

Baba hattı besi performansı ve karkas kalitesi

açısından yüksek olmalıdır.

İki veya üç saf ırkın melezlenmesi ile yapılır

Üç ırk kullanıldığında ana hattı yarım kan (F1)

koyunlardır

50

İngiltere’deki sistem:

Hampshire Down x

F1 melezlemesi

F1 erkekler ve

dişiler kasaplık

B. Leicester x Cheviot

melezlemesi

F1 erkekler kasaplık

F1 dişiler satılır

Damızlık fazlası

koyunlar satılır

Bütün kuzular

kasaplık

Erkek kuzular kasaplık

Ova ırkları, Down

tipi ırklar

(Hampshire,

Suffolk vb.)

Orta yükseklikte yetişen

ırklar

(B. Leicester, Lincoln

vb.)

Dağ ırkları

(Cheviot, Scottish

Blackface)

51

Türkiye’de nasıl yapılabilir?

İngiltere’deki gibi üç ırkın kullanıldığı bir sistemle

yapılabilir

Besi ve karkas

özellikleri yüksek

baba hattı kullanılır

Süt ve döl verimi yüksek

ana hattı oluşturulur

Hasmer x F1

melezlemesi

F1 erkek ve dişiler

kasaplık

Sakız x Akkaraman

melezlemesi yapılır

F1 erkekler kasaplık

F1 dişiler ana hattı yapılır

Damızlık fazlası

koyunlar temin

edilir

Bütün kuzular

kasaplık

Erkek kuzular kasaplık

Etçi ırklar(Hasmer,

Hasak, Merinos)

Süt ve döl verimi yüksek

ırk (Sakız)

Sayıca fazla ve

dayanıklı ırklar

(Akkaraman,

Dağlıç, İvesi vb.)

52

SÜTÇÜ IRKLAR

Genel Ôzellikleri:

Süt ve döl verimleri yüksektir

Laktasyon süreleri yüksektir

Genellikle küçük gruplar (3-5 baş) halinde

yetiştirilirler

Bağ-bahçe ziraatı yanında yetiştirilirler

Çoğu yağsız ince kuyrukludur

Sürü halinde yetişen ve yağIı kuyruklu olanlar

da vardır

En önemli örnekleri doğu Avrupa ve Akdeniz

ülkelerindedir

53

Önemli örnekleri:

Canlı ağırlık, süt ve döl verimi ile

Ost Friz (Almanya): 80 kg. 500 -700 kg. 2-2,2

Langhe (İtalya): 55 kg, 200-250 kg, 1,3

Lacaune (Fransa): 50-65 kg, 100-150 kg. 1,2

İvesi (İsrail); 60 kg, 350 kg, 1,2

Maltız (Malta); 250-400 kg süt

Sakız (Türkiye); 40-45 kg, 250 kg, 1.7-2.3

54

Ost Friz (Frisland):

Almanya’nın kuzeyinde Marş bölgesinde yetişir

Toprağı verimli, meraları zengin bir bölge

Hassas bir hayvandır, step ve yayla şartlarına uymaz

Yüksek verimli olduğu halde yayılması sınırlıdır

Başka ülkelerde ancak melezleme yolu ile kullanılır

Vücudu beyazdır. Başta koyu lekeler görülebilir, yağsız

ince kuyrukludur.

Erken gelişir (6-8 ayda sıfat)

Genellikle ikiz doğurur, üçüz tekizden fazladır

Islah amacıyla Türkiye’ye getirilmiş (Tahirova)

Anaç koyunlarda:

Canlı ağırlık:80 kg

Süt verimi: 500-700 kg

Laktasyon süresi:200-250 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 2,0-2,2

10

55

İsrail İvesisi (Awassi):

Türkiye, Suriye ve Ürdün’de de

geliştirilmemiş yerli tipleri var

Israil’de yerli İvesinin süt verimi yönünde

seleksiyonu ile geliştirilmiştir

Yerli İvesiye göre daha iri ve süt verimi

yüksektir

Seleksiyon yanında bakım-besleme

şartlarının da iyileştirilmesi etkili olmuş

Vücut beyaz, baş-boyun-bacaklar

kahverengidir

Yapağısı kaba-karışık tiptedir

Yağlı kuyruklu ve sürü halinde yetiştirilen

bir sütçü ırktır

Anaç koyunlarda:

Canlı ağırlık:60 kg

Süt verimi: 350 kg (rekor 1200 kg)

Laktasyon süresi:210 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1,2

56

Sakız (Chios):

Adını Sakız adasından alır, daha çok İzmir Çeşme’de

yetiştirilir

Antalya’dan İstanbul’a kadar kıyı şeridinde yetiştirilir

Yaşama gücü düşük, hassas bir hayvandır. İç

kesimlerde saf olarak

yetiştirilememektedir

Melezleme yoluyIa kendisinden yararlanılmaktadır

(Bafra koyunu)

Vücut beyaz renkli. kaba-karışık yapağı ile örtülü

Ağız ve gözler etrafında, ayaklarda siyah lekeler görülür

Erkekler boynuzlu dişiler boynuzsuzdur

Bir doğumda 4, 5, 6 ve 7 doğuranlar olabilir

Yarım yağlı kuyrukludur

Anaç koyunlarda:

Canlı ağırlık: 40-45 kg

Süt verimi: 120-250 kg (rekor 597 kg)

Laktasyon süresi: 200-250 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1,7-2,3

57

Döl Verimi Yüksek lrklar:

Genelde süt verimleri de yüksektir, bazı

istisnaları var

Ost Friz (Almanya); 2,0-2,2

Sakız (Türkiye); 1.7-2.3

Romanov (Rusya); 2,5-3.0

Fin (Finlandiya); 2,2-3,6

Border Leicester (İngiItere). 1,9

Boorola Merinosu (Avustralya): 2,4

58

TÜRKÏYE KOYUN lRKLARl

Her bölgede o bölgenin şartlarına uymuş koyunlar

yetiştirilir

Yağlı kuyruklu ırklar,

Ak Karaman (%45), Mor Karaman (%23), Dağlıç (%7).

İvesi (%6). Karagül (20-25 bin)

Yağsız uzun kuyruklu ırklar,

Kıvırcık (%7), Karayaka (%6). İmroz (%50-60 bin), Türk

Merinosu (%1.5-2)

Uyluğu yağlı ırklar;

Tuj (70-80 bin).

Yarım yağlı kuyrukIu;

Sakız (70-60 bin).

Diğer koyunlar (geçit ve melez tipler);

Kama kuyruk, Çandır. Kesper, Herik vb.

59

Yağlı Kuyruklu lrklar:

Ak Karaman:

Orta Anadolu, Doğu Anadolu, G.

Dogu Anadolu, Akdeniz ve

Karadeniz’in iç kısımları

Sivas ve Malatya (Kangal, daha iri),

Diyarbakır (Karakaş, daha küçük),

Vücut beyaz renkli. kaba-karışık

yapağı ile örtülü

Baş, boyun karın altı çıplak

Ağız, burun ve bacaklarda siyah

lekeler bulunur

Baş uzun ve dar; kulaklar uzun ve

sarkık: vücut dar ve uzun, sağrı

düşük, kuyruk yağlı

ve S kıvrımı var

Koç ve koyunlar boynuzsuz

60

Anaç koyunlarda;

Canlı ağırlık: 45-50 kg (cidago y.

65 cm)

Kirli yapağı verimi: 1,5-2 kg

Lüle uzunluğu: 8-12 cm

Yapağı kalitesi: 36-42 S

Süt verimi: 50-60 kg /140 -150

gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1,2-1,3

Yapağı randımanı: %62-70

11

61

Mor Karaman:

Doğu Anadolu, G. Doğu Anadolu (kışın,

göçer sürüleri) ve lran’da (Kızıl,

Gızıl)

Vücut kahverengi veya kızıl renkte,

kaba-karışık yapağı ile örtülü

Renk dışında görünüş ve vücut yapısı

olarak Ak Karaman’a benzer

Koç ve koyunlar boynuzsuz ve

boynuzlu olabilir

Anaç koyunlarda;

Canlı ağırlık: 50-60 kg (cidago y. 68

cm)

Kirli yapağı verimi: 2-2.5 kg

Lüle uzunluğu: 10 -12 cm

Yapağı kalitesi: 36-42 S

Süt verimi: 80-90 kg /150-160 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1.2-1,3

Yapağı randımanı: %65-72

62

Dağlıç:

Sakarya nehri-Ege kıyı şeridi arasında iç Batı Anadolu’da

Vücut beyaz renkli kaba-karışık yapağı ile örtülü

Ağız, burun ve göz etrafı ile bacaklarda siyah lekeler

bulunur

Koçlar boynuzlu, koyunlar boynuzsuz

Yağlı kuyruklu, kuyruğu kalp şeklinde ve ortası oluklu

Yapağısı halı dokumada kullanılır

Canlı ağırlık: 35-40 kg (cidago y. 58 cm)

Kirli yapağı verimi: 2-2,5 kg

Lüle uzunluğu: 12-18 cm

Yapağı kalitesi: 40-50 S

Süt verimi: 40-50 kg/130-150 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1

Yapağı randımanı: %68-70

63

İvesi:

G. Doğu Anadolu, Arap ülkeleri, Israil’de yetişir

Vücut beyaz renkli kaba-karışık yapağı ile örtülü, baş,

boyun ve ayaklar kahverengi veya siyahtır

Koçlar boynuzlu (kuvvetli, spiral), koyunlar boynuzsuz

Yağlı kuyruklu, kuyruğun alt kısmında oyuk görülür, S

kıvrımı az

Yapağısı kaba, uzun ve medullalıdır

Sürü halinde yetişen sütçü bir ırktır

Adaptasyon kabiliyeti çok yüksektir

Canlı ağırlık: 45-50 kg (cidago y. 65 cm)

Kirli yapağı verimi: 2-2,5 kg

Lüle uzunluğu:12-16cm

Yapağı kalitesi: 36-42 S

Süt verimi: 120-160 kg /170-200 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1.1-1,2

Yapağı randımanı: %60-65

64

Karagül:

Ana vatanı Orta Asya (Buhara-Karakul) Afganistan,

Pakistan, Türkistan ve Rusya

Türkiye’de Tokat ilinde ve çevresinde

Türkiye’de (1928), Ak karaman, Mor karaman ve Tuj

ile çevirme melezlemesi

Vücut genelde siyah, kahverengi, kurşuni ve beyaz

renkli

Koçlar boynuzlu, koyunlar boynuzsuz

Yeni doğan kuzularından Astragan kürkü yapılır (kıllar

parlak, kıvırcık ve bukleli)

Canlı ağırlık: 40-45 kg

Kirli yapağı verimi: 2-2,5 kg

Lüle uzunluğu: 15-18 cm

Yapağı kalitesi: 36-42 S

Süt verimi: 60-80 kg /130-140 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1,1-1,2

Yapağı randımanı: %60-65

65

Yağsız Uzun Kuyruklu lrklar:

Kıvırcık:

Türkiye (Marmara. Trakya), Bulgaristan ve Yunanistan’da yetişir

Vücut beyaz renkli kaba-karışık yapağı ile örtülü; leke yok (Belka tipi)

Nadiren siyah ve kahverengi olanlar var (Karnobat tipi, Bulgaristan)

Koçlar boynuzlu (beyaz, spiral), koyunlar boynuzsuz

Baş, boyun, karın altı ve bacaklar çıplak

Kuyruk ince uzun. tarsus eklemine uzanır

Yapağısı ve eti kalitelidir (diğer yerli ırklara göre)

Turfanda kuzu eti üretimi önem taşır

Canlı ağırlık: 40-50 kg (cidago y. 65 cm)

Kirli yapağı verimi: 1.5 kg

LüIe uzunluğu: 12cm

Yapağı kalitesi: 44-56 S

Süt verimi: 60-90 kg /140-160 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1,1-1,2

Yapağı randımanı: %60-65

66

Karayaka:

Karadeniz kıyı şeridinde yetişir (kısmen Tokat ve Amasya’da)

Vücut beyaz renkli kaba-karışık yapağı ile örtülü. Siyahlar da olabilir

Karagöz tipi (ağız ve gözler etrafında. ayaklarda siyah lekeler): Çakrak tipi (baş.

kulaklar

ve bacaklar siyah)

Koçlar boynuzlu (kalın, spiral), koyunlar boynuzsuz

Yapağısı uzun ve kabadır (yerliler içinde en kaba): yatak yapımında tercih edilir

Kuyruk ince ve uzundur

Eti kalitelidir

Turfanda kuzu eti üretimi önem taşır

Canlı ağırlık: 35-40 kg (cidago y. 65 cm)

Kirli yapağı verimi: 2-2,5 kg

Lüle uzunluğu: 20-30 cm

Yapağı kalitesi: 32-36 S

Süt verimi: 30-45 kg /100-140 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1,1

Yapağı randımanı: %64-68

12

67

Imroz (Gökçe ada):

Çanakkale’nin batısında (Gökçeada’da yetişir)

Vücut beyaz renkli kaba-karışık yapağı ile örtülü

Ağız ve göz etrafı siyahtır

Koçlar boynuzlu (spiral), koyunlar boynuzsuz

Baş, boyun, karın altı ve bacaklar çıplak

Kuyruk ince uzun, tarsus eklemine uzanır

Yapağısı kaba ve uzundur, yılda iki defa kırkılabilir

Sütçülük özellikleri gelişmiştir.

Canlı ağırlık: 35-40 kg

Kirli yapağı verimi: 1,5-2 kg

Lüle uzunluğu: 25-30 cm

Yapağı kalitesi: 36-40 S

Süt verimi: 70-100 kg /150-170 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1,2-1,3

Yapağı randımanı: %65-70

68

Türk Merinosu

Merinos Türkiye’ye ilk defa 1843′te

İspanya’dan getirilmiş

Karacabey Harasında (Mihaliç çiftliği)

yetiştirilmiş (80-90 bin)

20. yy başında dokuma sanayii

problemleri ile sekteye uğramış

1928 yılında tekrar Merinos

yetiştiriciliğine başlanmış (Macar M.)

1934 yılında Alman Et Merinosu

getirilmiş

Karacabey Harasında Kıvırcık ile

çevirme melezlemesi yapılmış

Karacabey Merinosu elde edilmiş

Konya’da Ak karaman ile

(kombinasyon) melezlenmiş

Orta Anadolu Merinosu (Konya

Merinosu) elde edilmiş

69

Karacabey Merinosu:

Alman Et merinosu x Kıvırcık

melezlemesidir

Çevirme melezlemesi (MG5′e kadar)

tarzında eIde edilmiştir

Melezlere büyüme ve yapağı kalitesi

yönünden seleksiyon uygulanmış

Benzer çalışmalar Bursa ve

Balıkesir’de suni tohumlama ile

halk sürülerinde yapılmış

Vücut beyaz renkli yapağı ile örtülü,

yüz ve bacak uçları çıplak

Etçilik özellikleri gelişmiş, vücut etçi

ırk özelliğinde

Kuyruk yağsız, ince ve uzun Koçlar

nadiren (%10) boynuzlu, koyunlar

boynuzsuz

70

Karacabey Merinosu:

Verimler bakımından Kıvırcık’tan çok üstün

İki yılda üç kuzu elde edilebilir

Canlı ağırlık 50-55 kg

Kirli yapağı verimi 3-3,5 kg

Lüle uzunluğu 6,5-7 cm

Yapağı kalitesi 60-64 S

Süt verimi 50-70 kg / 130-140 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı 1,1-1,3

Yapağı randımanı %48-54

71

Orta Anadolu Merinosu

(Konya Merinosu):

Alman Et Merinosu x Ak karaman

melezlemesidir

Kombinasyon melezlemesi (%80+%20 F1, MG1

ve MG2) tarzında elde edilmiştir

Büyüme ve yapağı kalitesi ve renk yönünden

seleksiyon uygulanmış

Çalışmalar 1950 yılından itibaren Konya

Harasında yapılmış

Halk elindeki sürülerde de paralel çalışmalar

yapılmış

Vücut beyaz renkli yapağı ile örtülü. yüz ve

bacak uçları çıplak

Etçilik özellikleri gelişmiş, vücut etçi ırk

özelliğinde

Kuyruk yağsız, ince ve uzun

Koçlar nadiren (%10) boynuzlu, koyunlar

boynuzsuz

72

Orta Anadolu Merinosu

(Konya Merinosu):

Verimler bakımından Ak

karamandan çok üstün

iki yılda üç kuzu elde edilebilir

Canlı ağırlık: 54-56 kg

Kirli yapağı verimi:3,6-3,8 kg

Lüle uzunluğu: 7.5-8 cm

Yapağı kalitesi 60-64 S

Süt verimi: 40-50 kg /140-150 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1,3-1,4

Yapağı randımanı: %54-58

13

73

Ramlıç:

Rambouillet x DağIıç (RG1)

Çifteler Harasında elde edilmiştir

(1969)

Verimleri Dağlıç’tan üstündür

ErkekIer boynuzludur

Canlı ağırlık: 48-50 kg

Kirli yapağı verimi: 2,5-3,0 kg

Lüle uzunluğu: 6,5-7 cm

Yapağı kalitesi: 60-64 S

Süt verimi: 50-60 kg /130-150 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1,2-1,3

Yapağı randımanı: % 50-54

74

Uyluğu Yağlı lrk:

Tuj:

Kars, Çıldır, Kesik isimleri de var (Tuchin, Kafkasya ve Rusya’da)

Kars, Ardahan ve Iğdır yöresinde yetiştirilir

Vücut beyaz renkli kaba karışık yapağı ile örtülüdür

Göz etrafı ve ayaklarda siyah lekeler bulunur

Kuyruk kısa ve yağlıdır; ayrıca butların iç yüzünde yağ kütlesi var

Erkekleri boynuzludur

Canlı ağırlık: 40-45 kg

Kirli yapağı verimi: 2 kg

Lüle uzunluğu: 10-15 cm

Yapağı kalitesi: 40-50 S

Süt verimi: 50-60 kg /140-150 gün

Bir doğumdaki kuzu sayısı: 1,1

Yapağı randımanı: %60-65

75

Diğer lrklar:

Sakız:

(Daha önce anlatıldı)

Kamakuyruk (Kıvırcık x Dağlıç F1)

Balikesir, İzmir, Bursa, Çanakkale

Verimleri bakımından Kıvırcık’a benzer

Pırlak (Dağlıç x Kıvırcık F1)

Batı Anadolu’da bazı iller; çok yaygın değil

Verimleri iki ırk arasındadır

Çandır (Ak karaman x Dağlıç F1 )

Kulakları daha küçük, kuyruk DağIıç’a yakın (CA, 45 kg)

76

Kesper (Dağlıç x Akkaraman F1)

Konya’nın batısında ve dağlık kesimlerinde yetiştirilir

Karakoyun (Güney karaman)

Toroslarda yetiştirilir, Karagül’e benzer

Küçük yağlı kuyruğa sahip

Yapağı ve süt verimi Ak karamana benzer

Herik:

Sinop-Rize arası ve Amasya civarında yetiştirilir

Vücut beyaz, kaba-karışık yapağı ile örtülü

Erkekler boynuzlu

Yağlı kuyrukludur, Dağlıç’a benzer

77

Hemşin:

Artvin civarında ve yer yer Karadeniz kıyısında yetiştirilir

Vücut kahverengi, kaba-karışık yapağı ile örtülü

Yağlı kuyrukludur

Gıcık:

Vücut ve kuyruk yapısı Herik koyununa benzer, ayni

bölgelerde yetiştirilir

Ödemiş:

Ödemiş civarında yerel bir ırk

Vücut beyaz, kaba-karışık yapağı ile örtülü

YağIı kuyrukludur

78 HAMPSHIRE D.

14

79

AK KARAMAN ve melez kuzular

80 DORSET DOWN, B. LEICESTER

LİNMER 81

82

HASİV

83

HASMER

84

HASMER

15

85

HASAK

86

87

SELEKSİYON

Ayıklama (Reforme):

Gelen Aramalar:

bafra koyunu satanlaryerli sığır ırklarıkangal dövüşleri m öözel inek kulak küpesi yapımı ankaraavustralya sıgır ırklarıivese koyunkaragöz koyun ırkıbu toprağın sesi hayvan hastalıklarısivas ve çevresine en uygun koyun cinsi yetişirkoyunlarda adaptasyonromanov koyun ırkıyerli kara sığır ırkıbafra koyun yetistiriciligiivese koyun yetiştiriciliğiçandır koyun yetiştiriciliği